C-PTSD w związku: objawy, leczenie i komunikacja w parze

Klasyczne PTSD (ang. Post-Traumatic Stress Disorder) może być wynikiem jednorazowego zdarzenia, np. wypadku samochodowego. W odróżnieniu od tego, c-PTSD jest konsekwencją długotrwałej, powtarzającej się traumy relacyjnej. Traumę relacyjną można rozumieć jako rany emocjonalne, będące reakcją na powtarzające się krzywdy (np. przemoc, nadużycia) lub zaniedbania (np. niezaspokajanie podstawowych emocjonalnych potrzeb: bliskości, miłości, akceptacji) doświadczane ze strony innych ludzi, zwykle osób najbliższych. 

Trauma jest urazem psychofizjologicznym. Oznacza to, że pozostawia po sobie bolesne, niekontrolowane reakcje emocjonalne i cielesne (np. napięcia mięśniowe, drżenie, osłabienie, niespokojne pobudzenie, poczucie ‘zapadnięcia się’ w sobie czy brak energii). Dzieje się tak, ponieważ trauma przeciąża układ nerwowy: mózg nie nadąża z przetwarzaniem zdarzenia, więc uruchamia autonomiczny układ nerwowy w trybie przetrwania (tzn. walki, ucieczki lub zamrożenia). Te reakcje nie kończą się wraz z zagrożeniem – zapisują się jako chroniczne napięcie somatyczne, odtwarzane potem jako fizyczne objawy dysregulacji ciała i emocji.

Trauma relacyjna powstaje w dzieciństwie, kiedy opiekun regularnie reaguje na naturalne zachowania dziecka w jeden z następujących sposobów: 

• brak wsparcia - ignorowanie potrzeb rozwojowych i emocjonalnych dziecka, np. poprzez brak okazywania miłości, akceptacji, uwagi, troski, wycofanie z relacji z dzieckiem;
• nieadekawatne reakcje - reakcje będące efektem błędnego rozumienia (inaczej mówiąc: złego mentalizowania) stanów emocjonalnych dziecka, np. reagowanie pogardą, gdy dziecko potrzebuje pomocy, stawianie nierealistycznie wysokich wymagań, odwracanie ról w rodzinach, poprzez zapraszanie dziecka do opiekowania się dorosłym; 
• blokowanie - powstrzymywanie zdrowych, adaptacyjnych reakcji emocjonalnych dziecka, np. krytykowanie dziecka za okazywanie trudnych dla opiekuna emocji takich jak złość ("grzeczne dzieci się nie złoszczą!"); reagowanie nadmiernym lękiem na potrzeby dziecka ("nie biegaj tyle, bo zrobisz sobie krzywdę!")

Czym jest flashback emocjonalny? Objawy c-PTSD

• Przyjaciółka rozchorowała się i odwołuje spotkanie - osoba przeżywa intensywny lęk, że jest nielubiana, czuje się odrzucona i niechciana, nie może skupić się na swoich zdaniach w pracy, jej myśli krążą wokół możliwych powodów "niechęci" koleżanki, w klatce piersiowej czuje silne napięcie, jakby zamrożenie. Podobny lęk przeżywała jako dziecko, kiedy jej matka znikała nagle z domu na długie okresy bez zapowiedzi, zostawiając ją bez opieki.
• Partnerka zwraca uwagę, że naczynia są niepozmywane - partner wpada w gniew, krzyczy, zarzuca jej, że niepotrzebnie się czepia, że czuje się oceniany i krytykowany; wewnątrz przeżywa wstyd, że "jak zwykle coś zrobił nie tak". Dorastał w domu pełnym agresji i krytycyzmu, gdzie regularnie był poniżany i wyszydzany za najmniejszy drobiazg.

Wymienione wyżej sytuacje obrazują to, co terapeuci traumy określają jako flashback emocjonalny: niespodziewane i nagłe doświadczenie silnych emocji (np. lęku, wstydu, gniewu), które związane są z dawnymi doświadczeniami, ale bez pamiętania okoliczności, które kiedyś te emocje wywoływały.  Flashback emocjonalny to stan, w którym jedynie część naszej reakcji emocjonalnej jest wywołana przez bieżące okoliczności. Za intensywność tej reakcji odpowiadają - zwykle nieuświadamiane - emocjonalne wspomnienia dawnych przeżyć. 

Szczególnie silne flashbacki emocjonalne mogą wywołać stan dziecięcej bezradności, łagodne z kolei łatwo przegapić. Ich wskaźnikiem mogą być strategie, uruchamiane w reakcji obronnej na przeżywanie silnych emocji: długie milczenie, nagłe odsuwanie się do partnera/partnerki, gonitwa myśli lub wycofanie się w świat fantazji (gier, seriali itp.). Unikanie emocji staje się sposobem na przetrwanie i poradzenie sobie z głęboko zakorzenionym przekonaniem o własnej wadliwości i związanym z tym wstydem.

Świat wewnętrzny osoby, która doświadcza skutków traumy złożonej jest wypełniony przeżyciami i wspomnieniami, które są przytłaczające i na ogół przeżywane w całkowitym osamotnieniu. Dlatego osoby po traumach relacyjnych zmagają się z objawami, które najogólniej można opisać jako:

• Znaczące trudności z regulacją emocjonalną;
• Niestabilny obraz siebie i kruche poczucie własnej wartości; 
• Trudności w budowaniu trwałych, bliskich i bezpiecznych relacji. 

Czy można wyleczyć skutki traumy złożonej?

Tak. Wymaga to czasu i zaangażowania, ale pozostawienie za sobą trudnych doświadczeń z przeszłości jest możliwe. Pomocna może być psychoterapia traumy.

Znana terapeutka traumy, Babette Rothschild porównuje leczenie urazów psychicznych do nauki jazdy: "Bezpieczna jazda samochodem wymaga ostrożnego hamowania w odpowiednim czasie w połączeniu z przyśpieszaniem w tempie dostosowanym do kierowcy (...). To samo dotyczy bezpiecznej terapii". Leczenie traumy musi obejmować stopniowy, kontrolowany i dostosowany do tempa i możliwości osoby, podejmującej terapię powrót do bolesnych doświadczeń. To znaczy, że osoba ta uczy się, jak skutecznie zatrzymywać przetwarzanie traumatycznych wspomnień, gdy tego potrzebuje. Bessel van der Kolk wymienia cztery najważniejsze etapy leczenia traumy:

• Budowanie poczucia bezpieczeństwa: znalezienie sposobów na uspokojenie się, przywrócenie zdolności do koncentracji uwagi na "tu i teraz". 

• Uczenie się podtrzymywania spokoju, gdy doświadczamy wrażeń przypominających o bolesnych doświadczeniach: warto ufać swoim emocjom, ale we flashbacku emocjonalnym to nie takie proste. Reakcje emocjonalne, mające u źródeł traumę relacyjną są często nadmiernie intensywne. Świadomość, że wynikają one z minionych doświadczeń pomaga oddzielić przeszłość od teraźniejszości i ułatwia powrót do równowagi.

• Zaangażowanie w nowe relacje z innymi ludźmi oraz w działania w teraźniejszości, które w umożliwiają realizowanie własnych wartości, celów, aspiracji. 

• Uwolnienie się od przymusu utrzymywania w sekrecie - przede wszystkim w sekrecie przed samym sobą - pamięci o traumie oraz sposobach, które pozwoliły ją przetrwać. To pozwala nareszcie uwolnić się od wstydu. 

Trudności w bliskich związkach osób z c-PTSD

Bliskie związki bywają najtrudniejszą sferą dla osób zmagających się ze skutkami traumy złożonej. Intymność i bliskość mogą być największymi wyzwalaczami bólu emocjonalnego. Przyczynia się on do niestabilnej dynamiki relacji. 

Typowe problemy w związkach c-PTSD wiążą się z lękiem partnerów przed okazaniem własnej wrażliwości. Emocjonalne odsłonięcie się przed drugą osobą jest postrzegane jako ryzyko ponownego zranienia. To prowadzi do trudności w komunikowaniu swoich prawdziwych potrzeb i uczuć.

Jedną z największych trudności w bliskich związkach osób z c-PTSD jest działanie flashbacków emocjonalnych. Flashback emocjonalny wprowadza partnerów w błąd: emocje, które czujemy są prawdziwe i wydają się zapoczątkowane przez osobę, która wzbudziła naszą reakcję ("doprowadzasz mnie do furii!", "jak możesz tak mnie poniżać?!", "przez ciebie gasnę..."). To prowadzi do poczucia słuszności i przekonania, że zraniony/a partner/ka adekwatnie postrzega zachowanie drugiej osoby. W wyniku flashbacku emocjonalnego trudno jest zdać sobie sprawę z nadmiarowości własnej reakcji. Drugą stronę zaczyna się postrzegać jako wyłącznego sprawcę/ sprawczynię krzywdy. To z kolei sprzyja pomijaniu własnych agresywnych zachowań. Nawet, jeśli się je dostrzega, łatwo pomniejszyć ich znaczenie: "skoro tak bardzo mnie krzywdzisz, mam prawo się bronić! należy ci się!". Flashback emocjonalny wyłącza zdolność do empatycznej reakcji na drugą osobę. 

Sytuacja komplikuje się, jeśli każde z partnerów ma za sobą traumatyczne doświadczenia. Obie osoby trwają wówczas przy swoich emocjach, by ochronić ich autentyczność i nie pozwolić umniejszyć własnej krzywdy. Czym głębsza trauma relacyjna, tym trudniej przestać się bronić. Może to prowadzić do utrwalenia problematycznych sposobów reagowania - np. różnicę zdań odbieramy jako wrogość; krótki wyjazd partnera - jako opuszczenie; przypadkową nieuważność drugiej połowy - jako wyraz bolesnego lekceważenia itd. 

W parach ten mechanizm przyczynia się do wyjątkowo bolesnych kłótni.

Komunikacja w związku: jak rozmawiać o c-PTSD?

Otwarta i empatyczna rozmowa partnerów o traumie może przynieść lepsze rozumienie siebie nawzajem i wzmocnić relację. Celem nie jest obarczanie partnera odpowiedzialnością za swoje samopoczucie. Wprost przeciwnie: chodzi o zatrzymanie błędnego koła, w którym partnerzy naprzemiennie czują się ofiarami i krzywdzicielami. Zrozumienie, jak działa trauma jest pierwszym krokiem do budowania bliskiego kontaktu w parze, w której jedno lub oboje partnerów/partnerek zmaga się z c-PTSD. Dostrzeżenie, że intensywne reakcje emocjonalne nie są "manipulacją", "atakiem", czy "opuszczeniem", ale objawem bólu emocjonalnego, zmienia perspektywę. 

• Wiedza o c-PTSD może pomóc w zrozumieniu mechanizmów traumy, a dzięki temu - w zrozumieniu siebie nawzajem.
• Poznanie swoich czułych punktów wzmacnia relację, pod warunkiem, że obydwie osoby są wobec siebie nieoceniające i empatyczne.
• Uznanie uczuć drugiej strony - nawet jeśli nie rozumiemy ich przyczyny - za prawdziwe i ważne to podstawa wspólnego mierzenia się z traumą.
• Plan działania jest potrzebny, aby czuć się bezpiecznie - warto ustalić, co robić, gdy jedna z osób jest w stanie silnego pobudzenia (np. przerwać rozmowę, przytulić się, zostać na chwilę sam/a).

Terapia dla par z c-PTSD: kiedy szukać pomocy?

Choć wzajemne wsparcie partnerów/partnerek jest nieocenione, często okazuje się, że para potrzebuje także profesjonalnej pomocy, aby przełamać destrukcyjne kłótnie. Terapia par c-PTSD koncentruje się na budowaniu bezpiecznej więzi i leczeniu urazów relacyjnych. 

Warto poszukać profesjonalnej pomocy, gdy:

• samodzielne próby poprawy komunikacji nie przynoszą rezultatów,

• kłótnie stają się coraz bardziej raniące,

• zanika intymność,

• pogłębia się poczucie dystansu i niezrozumienia w parze.

Terapia par c-PTSD może pomóc rozpoznać i zatrzymywać destrukcyjne cykle oskarżania - poczucia krzywdy, w jakie osuwają się partnerzy. Gdy to się uda, pojawia się miejsce na zrozumienie, w jaki sposób przeszłe urazy wciąż wpływają na obecną dynamikę w związku. To z kolei przyczynia się do budowania poczucia bliskości i wzmacniania relacji: w miejscu dawnego osamotnienia w bólu ma szansę pojawić się wsparcie, zrozumienie i miłość drugiej osoby. Czasem terapia pary nie wystarcza i konieczna jest indywidualna terapia osoby z c-PTSD. Wówczas te dwa procesy powinny się uzupełniać, tworząc plan leczenia dla osoby i dla związku.

*

W gabinecie Afekty prowadzimy psychoterapię osób indywidualnych oraz par z c-PTSD. Jeśli potrzebujesz pomocy, skontaktuj się z nami.

Tekst: Katarzyna Sułkowska

Źródła:

Malinowski, P. (2025). "Flashback emocjonalny - multimodalne rozumienie w kontekście relacyjnej traumy rozwojowej". W: Pinkowska-Zielinska, H., Zalewski, B. (red.). Terapia par. Od rezygnacji do nadziei. Warszawa: PWN.

Rothschild, B. (2014). Ciało pamięta. Psychofizjologia traumy i terapia osób po urazie psychicznym. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. 

Van der Kolk, B. (2018). Strach ucieleśniony. Mózg, umysł i ciało w terapii traumy. Warszawa: Wydawnictwo Czarna Owca.